Η ύβρις και η νέμεσις!

Από όλες τις ερμηνείες για την ξαφνική έκρηξη των διαδηλώσεων στην Τουρκία, πιο πειστική μου φαίνεται η εκδοχή της «ύβρεως». Oχι γιατί μας λέει κάτι περισσότερο - το αντίθετο. Αλλά γιατί είναι τόσο γενική -να προκαλείς με τις πράξεις σου τον φθόνο των θεών- που υπογραμμίζει ουσιαστικά την αδυναμία μας να καταλάβουμε τις εξελίξεις. Θυμίζει πολύ τον ορισμό των «μαύρων κύκνων», εκείνων των γεγονότων που έχουν καθοριστική σημασία για τη ζωή μας, τα οποία ωστόσο κανείς δεν μπορεί να προβλέψει. Aλλο αν εκ των υστέρων μας φαίνονται απόλυτα λογικά και νομίζουμε ότι μπορούμε να τα εξηγήσουμε.
Αν το καλοσκεφτούμε, η πολιτική είναι γεμάτη μαύρους κύκνους. Oπως και στην Τουρκία, έτσι και στην Τυνησία η «Αραβική Aνοιξη» ξεκίνησε από ένα τυχαίο γεγονός, τον αυτοπυρπολισμό ενός μικροπωλητή, και παρέσυρε καθεστώτα που θεωρούσαμε πανίσχυρα.
Στην Αγγλία η «σιδηρά κυρία» έχασε την ηγεσία του Συντηρητικού Κόμματος, αν και πρωθυπουργός, μετά την παραίτηση ενός υπουργού της. Αλλά και στην Ελλάδα, όπως επισημάνθηκε από σχολιαστές αυτές τις ημέρες, ο Κώστας Καραμανλής, πανίσχυρος έως το 2008 και με το ΠΑΣΟΚ στα Τάρταρα, ουσιαστικά έχασε την εξουσία από τις διαδηλώσεις που ακολούθησαν τον -απρόβλεπτο και τυχαίο- φόνο του 15χρονου Αλέξη.
Ολα είναι τυχαία λοιπόν; Σίγουρα όχι. Απλώς οι τρέχουσες αναλύσεις, δεξιές ή αριστερές, πολλές φορές χάνουν σιωπηλές, αλλά πιο ουσιαστικές και μακροπρόθεσμες μετατοπίσεις στην κοινωνία. Αλλαγές τις οποίες κατεξοχήν δεν μπορούν να καταλάβουν οι πολιτικοί, ιδίως όταν βρίσκονται για χρόνια στην εξουσία και οχυρωμένοι πίσω από την αλαζονεία που γεννά η επιτυχία, αποκόπτονται όλο και πιο πολύ από τον μέσο πολίτη.
Στην Τουρκία η αλαζονεία του Ερντογάν ήταν φανερή ακόμα και από το ύφος του στις συνεντεύξεις - πόσω μάλλον από τις επιθέσεις στους δημοσιογράφους. Οι φυλακίσεις αντιπάλων με κατασκευασμένες κατηγορίες και η σκανδαλώδης προώθηση των φίλων ήταν στην ημερήσια διάταξη. Ακόμα και μετά το ξέσπασμα των ταραχών το μόνο που έκανε ήταν να χαρακτηρίσει τους διαδηλωτές «πλιατσικολόγους».
Πριν κερδίσει τις εκλογές το 2002, το κόμμα του είχε πραγματοποιήσει 41.000 διεξοδικές συνεντεύξεις με πολίτες προκειμένου να ανταποκριθεί στις προσδοκίες τους. Σήμερα, όπως παραδέχονται και οι φίλοι του, ο Ερντογάν «ακούει μόνο τον εαυτό του».
Η αλαζονεία βέβαια δεν είναι προνόμιο των αυταρχικών καθεστώτων - απεναντίας ενδημεί στην πολιτική. Ηταν το χαρακτηριστικό γνώρισμα της κυβέρνησης Καραμανλή και ο λόγος που ο τότε πρωθυπουργός δεν είδε το τέλος που ερχόταν. Ηταν όμως και το γνώρισμα της κυβέρνησης Παπανδρέου που έγινε ιδιαίτερα φανερό στην επιλογή των προσώπων: αρκούσε το ότι ήταν φίλοι του πρωθυπουργού για να γίνουν υπουργοί πρόσωπα χωρίς την απαιτούμενη πολιτική ή επαγγελματική εμπειρία.
Στη σημερινή κυβέρνηση η αλαζονεία είναι σχετικά περιορισμένη - ακόμα. Το επαναλαμβανόμενο θρίλερ των δόσεων δεν επιτρέπει εφησυχασμό. Ετσι, τα όποια κρούσματα επικεντρώνονται στην επιλογή στελεχών στον δημόσιο τομέα και στη φόρμουλα 4-2-1 της τρικομματικής για τους διορισμούς.
Αντιθέτως, η αλαζονεία έγινε σήμα κατατεθέν στο κόμμα της αξιωματικής αντιπολίτευσης, το οποίο μετά την εκλογική του επιτυχία συμπεριφερόταν, και έως έναν βαθμό εξακολουθεί να συμπεριφέρεται, ως οιονεί κυβέρνηση. Εμειναν στην αυταρέσκεια του λόγου τους κι έχασαν την επαφή με την κοινωνία και την πραγματικότητα.
Το χειρότερο είναι ότι από την ύβριν μοιάζει να μην υπάρχει προστασία. Σαν να είμαστε καταδικασμένοι να παθαίνουμε για να μαθαίνουμε!

ΕΘΝΟΣ 5/6/13

Κεντροαριστερά των γκάλοπ

Mερικές φορές ορισμένες πράξεις γίνονται για να γίνουν ανεξαρτήτως του αποτελέσματός τους. Τον τελευταίο καιρό, για παράδειγμα, αποκόμιζε κανείς την εντύπωση, μεταφορικώς βέβαια, ότι αν έπιανες τον κ. Βαγγέλη Βενιζέλο ή τον κ. Φώτη Κουβέλη από τη μύτη, θα έσκαγαν. Με αυτήν την έννοια, η στάση τους στο θέμα του αντιρατσιστικού νομοσχεδίου, παρά το ενδοκυβερνητικό πρόβλημα που δημιούργησαν, ήταν αναπόφευκτη.
Μπορείτε να το επιβεβαιώσετε συνομιλώντας με στελέχη των δύο κομμάτων. «Ηταν μια εκτόνωση» είναι μια χαρακτηριστική φράση, η οποία συνοδεύεται και από μια εμφανή ικανοποίηση, ιδίως από τα στελέχη του ΠΑΣΟΚ, για το ότι επιτέλους πάτησαν πόδι και κατέγραψαν την ξεχωριστή τους θέση. Εκτόνωση σε βάρος τίνος όμως;
Το προφανές ερώτημα είναι τι πρόκειται να ακολουθήσει και αν οι τριβές με τη Νέα Δημοκρατία θα κλιμακωθούν. Λογικά όχι. ΠΑΣΟΚ και ΔΗΜΑΡ γνωρίζουν ότι αν διαλυθεί η συγκυβέρνηση δεν θα έχουν την παραμικρή τύχη στις εκλογές. Γιατί τότε τι θα προτείνουν; «Ψηφίστε μας για να αποκτήσουμε αυτοδυναμία»; Θα στείλουν όλες τις φιλοευρωπαϊκές ψήφους στον Σαμαρά.
Οπως όμως έχει επισημάνει ο ίδιος ο κ. Βενιζέλος, στην πολιτική δεν κρίνονται όλα με τη λογική. Κι άλλωστε πώς προκύπτει το συμφέρον ενός κόμματος; Αν φανεί ότι από τη συμμαχία με τη ΝΔ τα δύο κόμματα εξαφανίζονται εκλογικά, γιατί να τη συνεχίσουν;
Δυστυχώς, βάζοντας αυτήν τη διάσταση στο πώς αποφασίζουν την πολιτική τους -τα αποτελέσματα των δημοσκοπήσεων δηλαδή-, ΠΑΣΟΚ και ΔΗΜΑΡ κινδυνεύουν να βρεθούν αιχμάλωτα των επιλογών τους.
Γιατί αν φανεί πως δεν ανακάμπτουν στα γκάλοπ, τότε είναι βέβαιο ότι οι φωνές για ακόμα μεγαλύτερες αποστάσεις από την κυβέρνηση θα ενταθούν. Παραδόξως το ίδιο θα συμβεί και αν φανεί ότι ξεχωριστή κατάθεση νομοσχεδίου βελτιώνει τις επιδόσεις τους μια και θα θεωρήσουν ότι η τακτική τους αποδίδει.
Και λοιπόν; - μπορεί να αντιτείνει κανείς. Γιατί όχι; Ενα πρόβλημα είναι ότι μια τέτοια τακτική «λελογισμένων αποστάσεων» μπορεί με τον χρόνο να αποκτήσει τη δική της δυναμική και να ξεφύγει από τα όρια. Οποιος είδε για παράδειγμα τον κ. Κουβέλη στην τηλεόραση, στις δηλώσεις που έκανε αμέσως μόλις βγήκε από τη σύσκεψη στο Μαξίμου που κατέληξε σε αδιέξοδο, μπορούσε εύκολα να καταλάβει την ένταση που μετά βίας έκρυβε.
Την επόμενη ημέρα τράβηξε κι άλλο το σκοινί: αρνήθηκε να παραστεί στο γεύμα με τον πρόεδρο του Eurogroup κ. Γερούν Ντάισελμπλουμ στο οποίο τον είχε προσκαλέσει ο κ. Σαμαράς. Η ενέργειά του είναι δύσκολα ερμηνεύσιμη. Ο κ. Ντάισελμπλουμ δεν είναι η τρόικα - αντιθέτως, εκπροσωπεί την Ευρωζώνη. Με την απουσία του, λοιπόν, ο κ. Κουβέλης ήθελε να δείξει τι; Oτι δεν φέρει ευθύνη για τις διαπραγματεύσεις της κυβέρνησης; Μα αν το πιστεύει, ιδού η ευκαιρία να πει και να ακούσει τις απόψεις των εταίρων διά ζώσης. Και «δεν τα κάνετε καλά» και «καθαρά χέρια» δεν πάει. Εκτός κι αν απλώς κράταγε μούτρα. Αβυσσος η ψυχή της ΔΗΜΑΡ.
Ο κ. Βενιζέλος απέφυγε τέτοιες ακρότητες. Αισθάνθηκε και αυτός την ανάγκη, ωστόσο, να επαναλάβει ότι με τη ΝΔ το ΠΑΣΟΚ το χωρίζουν «πολλά πράγματα», συνεργάζεται ωστόσο μαζί της για λόγους εθνικού συμφέροντος. Εως έναν βαθμό αυτονόητο. Μόνο που όσο το βάρος θα πέφτει στο «μας χωρίζουν πολλά πράγματα», τόσο λιγότερο θα είναι κατανοητή η συνεργασία και τόσο περισσότερο θα εκχωρούν την κυβέρνηση στον κ. Σαμαρά. Κι αυτό δεν θα τους το δείξουν οι δημοσκοπήσεις.

ΕΘΝΟΣ 4/6/13

Ισλαμικός ζυγός στην Τουρκία!

Πριν από έναν μήνα ένας γνωστός μουσικός της Τουρκίας, με διεθνή σταδιοδρομία, ο Φαζίλ Σάι, καταδικάστηκε σε 10 μήνες φυλακή για προσβολή του Ισλάμ. Είχε τολμήσει να αστειευτεί σε ένα τουίτ -παίζοντας με τους στίχους ενός ποιητή από την εποχή της οθωμανικής αυτοκρατορίας-, βάζοντας το ερώτημα αν ο παράδεισος είναι ταβέρνα ή χαμαιτυπείο, καθώς προσφέρει ουρί και άφθονο φαγοπότι στους πιστούς.
Η καταδίκη του προκάλεσε έντονες αντιδράσεις μεταξύ των διανοουμένων και των καλλιτεχνών, αλλά και της μερίδας των πολιτών που ανησυχούν για τον επιχειρούμενο εξισλαμισμό της Τουρκίας. Τα κρούσματα τον τελευταίο καιρό είναι πολλά.
Πιο πρόσφατο η επιβολή δραστικών περιορισμών στην πώληση του αλκοόλ. Επισήμως για λόγους δημόσιας υγείας, ο ίδιος ο Ερντογάν, ωστόσο, δήλωσε ότι το επιβάλλει η θρησκεία και προέτρεψε όσους θέλουν να πίνουν να το κάνουν... σπίτι τους. Είναι χαρακτηριστικό ότι στις διαδηλώσεις του Σαββατοκύριακου πολλοί έσπευσαν να δείξουν την αντίθεσή τους πίνοντας το ποτό τους δημόσια!
Είχαν προηγηθεί και πολλά άλλα. Οπως η προσπάθεια που έγινε να απαγορευτεί στις αεροσυνοδούς των τουρκικών αερογραμμών να βάφουν τα χείλη και τα νύχια τους. Ή παλαιότερα -και βέβαια πολύ σοβαρότερα- η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση που αναβάθμισε τα θρησκευτικά σχολεία, τα Ιμάμ Χατίπ, τα οποία ανταγωνίζονται πλέον την κοσμική εκπαίδευση που καθιερώθηκε επί Κεμάλ.
Κι όλα αυτά μέσα σε ένα κλίμα αυταρχικότητας και διαρκών παραβιάσεων των ατομικών δικαιωμάτων. Στην αρχή, όταν ο Ερντογάν άρχισε να περιορίζει την παντοδυναμία του στρατού, πολλοί ήλπιζαν ότι αυτό θα αποτελούσε και το έναυσμα του εκδημοκρατισμού.
Κάτι τέτοιο δεν συνέβη. Αντιθέτως, όπως υπογραμμίζει στην τελευταία έκθεσή της η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, στην Τουρκία σήμερα μπορεί πολύ εύκολα κάποιος να βρεθεί για πολλά χρόνια στη φυλακή μόνο και μόνο επειδή έγραψε ένα άρθρο ή έκανε μία ομιλία. Στο Διεθνές Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων υπάρχουν χιλιάδες καταγγελίες σοβαρών παραβιάσεων, ενώ δεκάδες δημοσιογράφοι βρίσκονται στη φυλακή. Σύμφωνα με τους «Ρεπόρτερ χωρίς Σύνορα», η Τουρκία βρίσκεται στην 154η θέση ως προς την ελευθερία του Τύπου μεταξύ 179 χωρών!
Είναι δύσκολο να προβλέψει κανείς πώς θα εξελιχθεί η τουρκική κοινωνία τα επόμενα χρόνια. Οποια και αν είναι τα σχέδια του Ερντογάν, υπάρχει περίπου ένα 35% των πολιτών που αντιτίθενται σθεναρά και υποστηρίζουν το κοσμικό κράτος. Πολλά θα εξαρτηθούν, άλλωστε, και από τις διεθνείς εξελίξεις που ασφαλώς περιορίζουν τις κινήσεις των ισλαμιστών.
Τα τελευταία χρόνια η τουρκική κυβέρνηση φάνηκε να επιλέγει ως φυσικό της χώρο τη Μέση Ανατολή. Οι σχέσεις της με το Ισραήλ χειροτέρεψαν δραματικά, ενώ επιχειρήθηκε να αναβαθμιστεί ο πολιτικός και οικονομικός της ρόλος στην περιοχή. Με αφορμή τον εμφύλιο, ωστόσο, ήρθε σε αντιπαράθεση με τη Συρία, το Ιράν και το Ιράκ. Το αποτέλεσμα ήταν να αναγκαστεί να ζητήσει βοήθεια από τη Δύση, ενώ πολλοί συνδέουν το αδιέξοδο στο οποίο βρέθηκε και με την έναρξη ειρηνευτικών διαπραγματεύσεων με τους Κούρδους. Θα πρέπει, μάλιστα, να σημειωθεί ότι ο Ερντογάν έχει ανάγκη τους Κούρδους της Τουρκίας για να περάσει το νέο Σύνταγμα και να εκλεγεί ο ίδιος πρόεδρος με διευρυμένες εξουσίες.
Με όλα αυτά η Τουρκία μοιάζει να βρίσκεται σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι, τόσο στο εσωτερικό της όσο και στις εξωτερικές της σχέσεις. Είναι ίσως η στιγμή για την Ελλάδα να τη βοηθήσει να επιστρέψει στην ευρωπαϊκή επιλογή που με τόση αλαζονεία -αλλά και με ευθύνη των Ευρωπαίων- εγκατέλειψε ο κ. Ερντογάν. Για το καλό το δικό της, αλλά και για το δικό μας!

ΕΘΝΟΣ 3/6/13

Η Δημοκρατία που δεν αντιστέκεται στο τέλος πεθαίνει!

Η Ιστορία είναι γνωστή. Σε όλες σχεδόν τις περιπτώσεις που η Δημοκρατία καταλύθηκε στην Ευρώπη «συνένοχοι» ήταν οι πολιτικοί που είχαν το καθήκον να την υπερασπιστούν. Οι οποίοι υπέκυψαν στις εσωτερικές τους αντιπαλότητες και αντιζηλίες κι έδειξαν την κρίσιμη στιγμή αναποφασιστικότητα και δειλία.
Χαρακτηριστική περίπτωση ήταν βέβαια ο Χίτλερ, αυτός ο «Αυστριακός υποδεκανέας», όπως τον είχε αποκαλέσει ο τότε πρόεδρος Χίντεμπουργκ, δηλώνοντας ότι δεν πρόκειται ποτέ να του αναθέσει την πρωθυπουργία. Το έκανε λίγους μήνες αργότερα, πιεζόμενος από τον Φρανς φον Πάπεν, τον συντηρητικό πολιτικό που δήλωνε ότι σε δύο μήνες θα «έχουμε τόσο στριμώξει τον Χίτλερ στη γωνία που θα σκούζει». Ξέρουμε ποιοι έσκουξαν.
Ανάλογη ήταν και η άνοδος του Μουσολίνι. Στο φασιστικό φολκλόρ η πορεία προς τη Ρώμη θεωρείται το καθοριστικό γεγονός. Ωστόσο από μόνη της δεν επρόκειτο να καταφέρει τίποτα. Κακά οπλισμένοι και χωρίς σαφή στόχο οι φασίστες παραλίγο να διαλυθούν από μια ξαφνική βροχή και κόντεψαν να χαθούν επειδή χρησιμοποιούσαν ξεπερασμένους χάρτες. Θα διαλύονταν εύκολα από μια μονάδα καραμπινιέρων. Οι στρατηγοί ωστόσο προτίμησαν να μην ανακατευτούν, συμβουλεύοντας τον βασιλιά να μη βάλει την πίστη του στρατού σε δοκιμασία. Οσο για τους φιλελεύθερους πολιτικούς -Σαρλάντα, Ορλάντο και Τζιολίτι-, όχι μόνο δεν κατάφεραν να συνεργαστούν, αλλά διεμήνυσαν ότι προτιμούσαν να δουν τον Μουσολίνι πρωθυπουργό παρά κάποιον από τους τρεις τους. Ετσι ο Βιτόριο Εμανουέλε του τηλεφώνησε να έρθει στη Ρώμη -φρονίμως ποιών είχε μείνει στο Μιλάνο- να σχηματίσει κυβέρνηση.
Ακόμα και η Ρωσική Επανάσταση, που κατέλυσε τη δημοκρατική κυβέρνηση του Κερένσκι, θα μπορούσε πιθανώς να είχε αποτραπεί αν δεν συνέβαινε μια σειρά περιστατικών ? ανάμεσά τους και ο εξοπλισμός των μπολσεβίκων από την ίδια την κυβέρνηση, για να αποτραπεί ο κίνδυνος πραξικοπήματος. Ακόμα και μετά, ωστόσο, ο αποδυναμωμένος Κερένσκι μπορούσε να διαλύσει τους μπολσεβίκους και να συλλάβει την ηγεσία τους στο Συνέδριο του κόμματος. Υπάρχει η περιγραφή μιας συναρπαστικής σκηνής της «μπαμπούσκας» του Κερένσκι, που γονατιστή τον παρακαλάει να διαλύσει τους μπολσεβίκους. Δεν το έκανε. Το έκαναν αυτοί λίγους μήνες αργότερα.
Κοιτάζοντας την Ιστορία προς τα πίσω έχουμε συχνά την ψευδαίσθηση ότι τα πράγματα μόνο έτσι μπορούσαν να εξελιχθούν - όπως δηλαδή εξελίχθηκαν. Και νομίζουμε ότι μπορούμε με σιγουριά να ερμηνεύσουμε το παρελθόν, να εξηγήσουμε πώς και γιατί έγινε.
Για τους ίδιους τους πρωταγωνιστές της Ιστορίας, ωστόσο, τα πράγματα δεν είναι ποτέ έτσι. Σπάνια μπορούν να γνωρίζουν τις συνέπειες των πράξεών τους κι ακόμα πιο σπάνια να προβλέψουν τι πρόκειται να ακολουθήσει. Τις περισσότερες φορές έχουν την τάση να υποτιμούν τις καταστάσεις - ποιος προέβλεψε την εκατόμβη των δύο ευρωπαϊκών πολέμων ή, για να έρθουμε πιο κοντά μας, τη βαρβαρότητα που ακολούθησε τη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας!
Η Ιστορία, βέβαια, όπως έχουν πει, δεν επαναλαμβάνεται παρά μόνο ως φάρσα. Ετσι κι εμείς ως φάρσα θα εκλάβουμε την εικόνα του ελληνικού Κοινοβουλίου, όπου κάθε κόμμα κατεβάζει το δικό του αντιρατσιστικό νομοσχέδιο. Αποφασίζοντας προφανώς ότι καλύτερα να μην ψηφιστεί κανένας νόμος από το να ψηφιστεί ο νόμος του γείτονα!

ΕΘΝΟΣ 2/6/13

Σκιαμαχώντας με την Ιστορία!

Οταν ήμουν μικρός ζήλευα τα αμερικανάκια για την Ιστορία που διδάσκονταν στο σχολείο. Την ώρα που εμείς -σκεφτόμουν- απομνημονεύαμε αυτοκράτορες του Βυζαντίου, αυτά μάθαιναν για καουμπόηδες και Ινδιάνους! Φαντάζομαι την έκπληξή τους όταν, μεγαλώνοντας, άρχισαν να τους λένε ότι στην πραγματικότητα οι καλοί -οι Τζον Γουέιν- που ήξεραν, δεν ήταν όλοι τόσο καλοί. Και ότι ορισμένοι ευθύνονταν για σφαγές και διώξεις των ιθαγενών Ινδιάνων μόνο και μόνο για να τους αρπάξουν τη γη.
Αλλά βέβαια αυτά έχει η Ιστορία. Αναθεωρείται συνεχώς. Δεν πρέπει να μας ανησυχεί. Αλλωστε υπάρχουν δύο ειδών Ιστορίες. Υπάρχει η Ιστορία που λίγο-πολύ γνωρίζουμε όλοι και αποτελεί ουσιαστικά στοιχείο της ταυτότητάς μας. Και υπάρχει η Ιστορία των ιστορικών που αναζητά την ιστορική αλήθεια και προσπαθεί να καταλάβει την αλληλουχία των γεγονότων.
Οι δύο αυτές Ιστορίες, εξίσου σημαντικές και αναγκαίες, προφανώς δεν ταυτίζονται. Η πρώτη αναζητά από το παρελθόν συμβουλές και παραδείγματα που βοηθούν στο παρόν. Για τον λόγο αυτό μάλιστα καταφεύγει συχνά στον μύθο και στο φολκλόρ, αποδίδει προθέσεις στους πρωταγωνιστές, αναζητά ηθικά κίνητρα.
Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να καταλήξει σε έναν στείρο εθνικισμό. Σε κάθε περίπτωση αποτελεί βασικό συνεκτικό παράγοντα των σύγχρονων εθνικών κρατών.
Η Ιστορία των ιστορικών απεχθάνεται αυτά τα τερτίπια. Και αυτή φυσικά πολλές φορές δεν είναι απαλλαγμένη από ιδεολογικές προκαταλήψεις. Τότε όμως γίνεται απλώς κακή Ιστορία. Γιατί η επιστήμη της Ιστορίας πρωτίστως επιχειρεί να καταλάβει τι, και στο μέτρο του δυνατού γιατί, έγινε. Στέκεται στα γεγονότα, στους ανθρώπους και στην εποχή τους, όσο μπορεί απαλλαγμένη από σκοπιμότητες και αναστολές.
Συχνά βέβαια η μία μπαίνει στα ποδάρια της άλλης. Και τότε μπορεί να έχουμε πρόβλημα. Οταν για παράδειγμα η δική μας Ιστορία, η Ιστορία καθημερινής χρήσης να την πούμε, επιχειρεί να βάλει όρους και περιορισμούς, στην άλλη Ιστορία, την Ιστορία των ιστορικών.
Ή ακόμα χειρότερα, όταν κουφιοκεφαλάκηδες ή αδίστακτοι πολιτικοί επιχειρούν να αξιοποιήσουν διαφωνίες ή διαμάχες ιστορικών για να εξάψουν τα πάθη και να προωθήσουν τη δική τους πολιτική ή εθνικιστική ατζέντα, αδιαφορώντας αν ποδοπατούν κάθε έννοια επιστημονικής δεοντολογίας ή ακαδημαϊκής ελευθερίας.
Προσοχή: αυτό δεν σημαίνει ότι κατ' ανάγκην οι ιστορικοί έχουν πάντα δίκιο. Συχνά μπορεί να ισχύει το αντίθετο. Οφείλουμε ωστόσο -κι αυτό έχει την επικαιρότητά του σήμερα με τη συζήτηση για τον αντιρατσιστικό νόμο- να σεβόμαστε τον διακριτό τους ρόλο και να μην επιχειρούμε να τους εμπλέξουμε σε άλλες διαμάχες.
Δεν έχουν δηλαδή λόγο οι ιστορικοί στη διαμόρφωση της καθημερινής μας ιστορίας; Ασφαλώς έχουν. Και μακάρι να ήμασταν σε θέση την αναπόφευκτη απομυθοποίηση των ιστορικών να την ενσωματώναμε χωρίς την παραμικρή αίσθηση απώλειας στην υπερηφάνεια που νιώθουμε για την πατρίδα μας. Με ή χωρίς κρυφό σχολειό, με ή χωρίς τον χορό του Ζαλόγγου. Αλλά αυτό στην πράξη είναι ανέφικτο.
Η καθημερινή μας ιστορία, βλέπετε, είναι πολύ πιο ανθεκτική στις επιθέσεις της επιστήμης. Μπορείτε να φανταστείτε Σκοτσέζο χωρίς την παραδοσιακή του φούστα; Κι όμως οι ιστορικοί παραδέχονται σήμερα ότι δεν ήταν παρά μια εφεύρεση ενός Αγγλου κουάκερου, του Τόμας Ρόλινσον, τον 18ο αιώνα, ο οποίος ήθελε να βρει ένα πρακτικό ρούχο για όσους εργάζονταν στα ορυχεία. Αυτό φυσικά δεν εμπόδισε το Χόλιγουντ να εμφανίζει τον Μελ Γκίμπσον να φορά το Κιλτ μερικούς αιώνες νωρίτερα αλλά, για να είμαστε δίκαιοι, ούτε και τον διάδοχο στο θρόνο, πρίγκιπα Κάρολο να φορά την «επίσημη» σκοτσέζικη φορεσιά του. Κι ας φωνάζουν οι ιστορικοί!

ΕΘΝΟΣ 1/6/13

Ο γίγας με τα πήλινα πόδια...

Οι μαχητικές διαδηλώσεις κατά του γάμου των ομοφυλοφίλων στη Γαλλία με τα εκτεταμένα επεισόδια και οι αποφάσεις των Ευρωπαίων ηγετών να προωθήσουν δράσεις για την αντιμετώπιση της ανεργίας των νέων εκ πρώτης όψεως δεν σχετίζονται μεταξύ τους.
Ολο και περισσότεροι σχολιαστές ωστόσο συνδέουν την οικονομική κρίση που πλήττει πλέον σχεδόν όλη την Ευρώπη με την κρίση αξιών και το κύμα ευρωσκεπτικισμού που έχει εκδηλωθεί. Ενας ευρωσκεπτικισμός που συμβαδίζει με μια επιστροφή σε συντηρητικές ή και καθαρά ξενοφοβικές και μισαλλόδοξες αντιλήψεις.
Είναι ακριβώς αυτό το φαινόμενο που φαίνεται ότι κινητοποιεί επιτέλους ακόμα και τους Γερμανούς, οι οποίοι καταλαβαίνουν ότι με την πολιτική τους κινδυνεύουν να διαλύσουν την Ευρωζώνη. Οταν στην καρδιά της Ευρώπης, στην ίδια τη Γαλλία, μόλις το 41% δηλώνει θετικά διακείμενο προς την Ευρωπαϊκή Ενωση έχουν κάθε λόγο να ανησυχούν. Και βέβαια όταν η ανεργία προβλέπεται να φτάσει στο 12,3% και για τους νέους στο 24%, τότε ακόμα και ο κ. Σόιμπλε μιλά για τον κίνδυνο μίας χαμένης γενιάς. Ιδιαίτερα στις χώρες του Νότου -και στην Ελλάδα-, όπου βέβαια η ανεργία των νέων είναι πολύ μεγαλύτερη.
Το πραγματικό ερώτημα είναι πόσο το εννοούν. Γιατί καλά είναι τα «προγράμματα» για τους νέους, αν δεν δοθούν χρήματα όμως και κυρίως αν δεν αντιστραφεί η πολιτική της λιτότητας, τα αποτελέσματα θα είναι πενιχρά. Οι τελικές ρυθμίσεις δεν έχουν αποφασιστεί, όμως φαίνεται ότι μιλάμε για πόρους από τα διαρθρωτικά ταμεία και ένα ποσό που θα αξιοποιηθεί από την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων για δάνεια σε επιχειρήσεις που δημιουργούν θέσεις εργασίας.
Δικαιούμαστε να είμαστε επιφυλακτικοί. Τέτοιες λύσεις έχουν δοκιμαστεί στο παρελθόν με πενιχρά αποτελέσματα. Αν είναι να αντιμετωπιστεί το πρόβλημα της ανεργίας χρειάζεται ριζική αλλαγή πορείας.
Οταν στις Ηνωμένες Πολιτείες -μια οικονομία ανάλογη σε μέγεθος με της Ευρώπης- ρίχνονται στην αγορά μέσω των ομολόγων ποσά της τάξεως του 1,5 τρισεκατομμυρίου, τότε τα δάνεια των 100 ή 150 δισεκατομμυρίων που ακούστηκαν αποτελούν σταγόνα στον ωκεανό.
Για την ώρα μια τόσο ριζική αλλαγή δεν φαίνεται στον ορίζοντα. Ολο και περισσότερο ωστόσο γίνεται κατανοητό ότι οι πολιτικές παρενέργειες μπορεί να πάρουν ανεξέλεγκτες διαστάσεις. Ηδη η Αγγλία έχει μπει σε έναν δρόμο που δεν αποκλείεται να την οδηγήσει εκτός Ευρώπης, καθώς πια η διενέργεια δημοψηφίσματος για την παραμονή της ή όχι θεωρείται αναπόφευκτη.
Για την ίδια την Αγγλία μια τέτοια εξέλιξη θα είναι αυτοκαταστροφική. Για την υπόλοιπη Ευρώπη ο φόβος θα είναι αν θα αρχίσει να ξηλώνεται το πουλόβερ. Κι αυτό δεν μπορεί παρά να τρομάζει και τη Γερμανία. Οχι τόσο ή όχι μόνο για τις οικονομικές παρενέργειες μιας διάλυσης της Ευρωζώνης. Οσο πολύ περισσότερο για τις πολιτικές.
Από μόνη της η Γερμανία είναι μία από τις 7 πλουσιότερες χώρες, πίσω από τις ΗΠΑ, την Κίνα και την Ιαπωνία και πιθανώς σύντομα πίσω και από ορισμένες νέες δυνάμεις όπως η Βραζιλία. Η Ευρωπαϊκή Ενωση ωστόσο είναι η πρώτη οικονομία στον κόσμο, με ό,τι αυτό συνεπάγεται για την ισχύ της στην οικονομική διπλωματία.
Αυτό το πολιτικό επιχείρημα οι Ευρωπαίοι ηγέτες το καταλαβαίνουν πολύ καλά. Και είναι ο λόγος που έστω και την τελευταία στιγμή βρίσκουν πάντα μια συμβιβαστική λύση. Φαίνεται πως άρχισαν να καταλαβαίνουν ότι αν δεν κάνουν κάτι για την ανεργία, αυτή η «τελευταία στιγμή» μπορεί να αποδειχθεί πολύ αργά. Κι αυτό ίσως μας επιτρέπει μια έστω μικρή δόση αισιοδοξίας ότι η λιτότητα μπορεί να αποτελέσει σύντομα παρελθόν.

ΕΘΝΟΣ 31/5/13

BBC και ΕΡΤ: καμία σχέση!

Πριν από μια δεκαετία είχε ξεσπάσει σάλος στη Μεγάλη Βρετανία όταν το BBC, το κρατικό τηλεοπτικό κανάλι, είχε κατηγορήσει τον τότε πρωθυπουργό Τόνι Μπλερ ότι είχε παραπλανήσει το Κοινοβούλιο σχετικά με τα όπλα μαζικής καταστροφής του Σαντάμ. Το γραφείο του πρωθυπουργού ζήτησε να υπάρξει επίσημη συγγνώμη και το BBC απάντησε ότι δεν είχε να απολογηθεί για τίποτα!
Μπορούμε άραγε να φανταστούμε κάτι ανάλογο στην Ελλάδα; Τον πρόεδρο της ΕΡΤ για παράδειγμα να απαντά στον κ. Κεδίκογλου να κοιτάζει τη δουλειά του; Αστεία πράγματα. Με ελάχιστες φωτεινές εξαιρέσεις, η ΕΡΤ σε όλη τη διαδρομή της ήταν λίγο ή πολύ κυβερνητική. Και αν μη τι άλλο, με τη σημερινή κυβέρνηση έχουν γίνει βήματα προς τα πίσω καθώς και αυτές οι στοιχειώδεις διαδικασίες προστασίας της ανεξαρτησίας της -όπως ο διορισμός του προέδρου της με διεθνή διαγωνισμό- καταπατούνται. Οσο κι αν δεν ταιριάζει σε ένα προοδευτικό ιδεολογικό σχήμα, κανείς δεν μπορεί να αρνηθεί ότι το άνοιγμα της τηλεοπτικής ενημέρωσης, με όλα τα αρνητικά του, οφείλεται κυρίως στην ιδιωτική τηλεόραση.
Η ιστορία με το BBC ωστόσο έχει και συνέχεια. Λίγες ημέρες μετά τη μετάδοση του ρεπορτάζ, η βασική πηγή στην οποία στηρίχθηκε η κριτική προς τον κ. Μπλερ, μην αντέχοντας την πίεση, αυτοκτόνησε. Παρενέβη η Δικαιοσύνη και ανώτατος δικαστικός ανέλαβε να διερευνήσει την υπόθεση. Το πόρισμά του ήταν καταπέλτης σε βάρος του BBC. Μέσα σε 24 ώρες πρόεδρος και διευθύνων σύμβουλος παραιτήθηκαν!
Είναι γνωστό ότι συχνά τα φαινόμενα απατούν. Και πίσω από τον θρίαμβο της ανεξαρτησίας κρυβόταν κακή δημοσιογραφία. Γιατί βέβαια η δημοσιογραφική ανεξαρτησία είναι αναγκαία συνθήκη για την αξιοπιστία και την αμεροληψία των ειδήσεων αλλά από μόνη της δεν επαρκεί.
Το θέμα προφανώς μας αφορά. Γιατί αυτή τη στιγμή στον τομέα της (τηλεοπτικής) ενημέρωσης μοιάζει να είμαστε εγκλωβισμένοι σε ένα δίπολο. Από τη μία πλευρά είναι η ιδιωτική τηλεόραση η οποία, πάλι με εξαιρέσεις, έχει έναν μονοσήμαντα καταγγελτικό λόγο. Μπορεί να λέει ο κ. Τσίπρας ότι παράγει προπαγάνδα, η αλήθεια όμως είναι ότι πολύ περισσότερο παράγει και αναπαράγει τον λαϊκισμό.
Και από την άλλη πλευρά, έχουμε την κρατική τηλεόραση, η οποία στην πραγματικότητα δεν ξέρει τι θέλει. Με άνισα προγράμματα και εκπομπές στην καλύτερη περίπτωση διασώζει την αξιοπρέπειά της, συχνά ωστόσο πέφτει στην αδιαφορία ή και την ανυποληψία.
Για μια τέτοια ΕΡΤ δεν αξίζει να πληρώνουμε. Ούτε καν για κυβερνητική προπαγάνδα δεν κάνει. Πολύ περισσότερο που το μεγαλύτερο μέρος των χρημάτων της συντηρεί απλώς έναν πολυδάπανο οργανισμό, ο οποίος έχει παραιτηθεί και από τον όποιο πολιτιστικό του ρόλο. Με εξαίρεση δυο τρεις καλές ξένες σειρές -κι αυτές όμως με χαμηλή τηλεθέαση- η ΕΡΤ ουσιαστικά δεν έχει δικό της ψυχαγωγικό πρόγραμμα.
Να μείνει λοιπόν ή να κλείσει; Είναι φανερό πώς για να δικαιολογεί τα χρήματα των Ελλήνων χρειάζεται μια επώδυνη εσωτερική επανάσταση. Καταρχήν στην κουλτούρα της με στόχο τον επαναπροσδιορισμό της αποστολής της. Δεν έχουμε ανάγκη ούτε από άλλο ένα ιδιωτικό κανάλι αλλά ούτε και από ένα κανάλι διακομματικής ορθότητας και ισορροπιών. Μπορεί να ανταγωνιστεί -χωρίς να αντιγράψει- την ιδιωτική τηλεόραση η ΕΡΤ; Η απάντηση δεν είναι καθόλου εύκολη.
Παράλληλα όμως η ΕΡΤ χρειάζεται μια επανάσταση στο «μάνατζμεντ». Πρωτίστως για την ορθολογική της οργάνωση και τον περιορισμό της σπατάλης. Εξίσου όμως για την αξιοποίηση ενός δυναμικού που πηγαίνει χαμένο μπλεγμένο στα γρανάζια της γραφειοκρατίας, ενός ξεπερασμένου συνδικαλισμού και της αναξιοκρατίας!

ΕΘΝΟΣ 30/5/13